Bir Sözlüğün Bedeli: Tanımların Hazırlanmasında Emek ve Maliyet

Sözlükte bir terimin yanında duran iki üç cümlelik tanım, okura kısa bir okuma süresi kazandırır. Oysa o kısa metnin hazırlanması, çoğu zaman bir günün büyük bölümünü alır. Önce terimin hukuk dilindeki tam anlamı belirlenir, sonra hukuk eğitimi almamış bir okurun hangi kelimede takılacağı düşünülür. Aynı kavramı anlatan farklı yazım biçimleri karşılaştırılır ve en az yanlış anlaşılmaya yol açacak olanı seçilir.

Bu yüzden sözlüğün maliyetini konuşurken para kadar zamandan da söz etmek gerekir. Okurun karşısına çıkan tanım ne kadar kısa ve sade ise, arkasındaki eleme işi o kadar fazladır. Gereksiz her sıfat ve her ikinci derecedeki istisna, tanımı daha doğru kılmaz ama daha yorucu kılar. Sadeleştirme, bilgiyi atmak anlamına gelmez; neyin ana çizgi, neyin ayrıntı olduğunu ayırmak anlamına gelir.

Okuma tarafında ise bedel sıfırdır: sözlüğe girmek için bir üyelik ya da başka bir koşul yoktur. Maliyetin okura yansımadığı bu düzende ölçüt tek bir şeydir: tanımın okunduğunda gerçekten işe yaraması.

• Her terim için önce hukuki anlam belirlenir
• Tanım sade dile çevrilir ve gözden geçirilir
• Okur için sözlüğü kullanmak ücretsizdir

Her terim aynı çabayı gerektirmez. Mirasçı, tereke ya da saklı pay gibi sık geçen kavramlar, ayrıntılı bir ön çalışma ister çünkü günlük dilde bambaşka çağrışımları vardır. Okur bu kelimeleri zaten bildiğini sanır, bu da yanlış anlamayı daha kolay hale getirir. Böyle terimlerde asıl iş, bilinen anlamla hukuki anlam arasındaki farkı kısa bir cümleyle göstermektir.

Daha az bilinen terimlerde ise sorun tersidir: okur kelimeyi hiç tanımaz ve tanım, onu sıfırdan kurmak zorundadır. Burada örnek vermek, tanımı uzatsa da çoğu zaman gereklidir. Bir kavramı örnekle desteklemek ek bir satır demektir ama o satır, soyut bir ifadeyi okurun kafasında somut bir duruma bağlar.

Sonuçta bir terimin hazırlık süresini uzatan şey kelimenin zorluğundan çok, çevresindeki yanlış bilgilerin yoğunluğudur. Yaygın bir yanlış anlaşılmayı düzeltmek, tanımın kendisinden daha fazla düşünme gerektirebilir.

• Günlük dilde başka anlamı olan terimler daha çok emek ister
• Az bilinen terimler örnekle desteklenir
• Yaygın yanlış anlamalar süreyi uzatır

Sözlükte bazı kavramlar yalnızca metinle değil, küçük şemalarla da açıklanır. Bir mirasçılar sırasını anlatan basit bir çizim, bir paragrafın yapamadığını yapabilir ama o çizimin hazırlanması ayrı bir iştir. Şemanın hangi bilgiyi taşıyacağı, neyin dışarıda bırakılacağı ve renklerin ne anlama geleceği baştan kararlaştırılır.

Görsel editör olarak en sık karşılaştığım güçlük, çizimi sade tutarken yanıltıcı kılmamaktır. Fazla sadeleşen bir şema, istisnaları yok sayıyormuş izlenimi verir. Fazla ayrıntılı bir şema ise okuru yine metne mahkûm eder. Bu denge çoğu zaman birkaç taslak denemesiyle kurulur ve her taslak ek zaman demektir.

Bu nedenle çizimli bir tanım, düz metin tanıma göre daha pahalıdır; yine de bazı kavramlarda, örneğin payların oranlarında ya da akrabalık derecelerinde, görsel olmadan anlatım çok daha uzun ve yorucu hale gelir.

• Şemanın neyi göstereceği baştan belirlenir
• Aşırı sadeleştirme yanıltıcı olabilir
• Birkaç taslak denemesi normaldir

Bir tanım yazıldıktan sonra iş bitmez. Sözlük editörü metni kavramın doğruluğu açısından, görsel editör okunabilirlik açısından, baş editör ise tüm yayının üslubuna uygunluk açısından ayrı ayrı gözden geçirir. Bu üç okuma, tanımın hem doğru hem anlaşılır olmasını sağlar ama süreyi de uzatır.

Mevzuat zamanla değişebileceği için eski tanımlar da periyodik olarak yeniden okunur. Bir kavramın yazıldığı günkü hali, aylar sonra eksik kalabilir. Bu yüzden sözlük bitmiş bir ürün gibi değil, sürekli bakım isteyen bir çalışma gibi ele alınır. Bakım maliyeti gözle görülmez ama toplam emeğin önemli bir kısmını oluşturur.

Okur bu emeği genellikle fark etmez ve etmemesi de iyi bir işaret sayılır: tanım pürüzsüz okunuyorsa, arkasındaki düzeltmeler işini yapmış demektir.

• Üç ayrı okuma: doğruluk, okunabilirlik, üslup
• Eski tanımlar zaman zaman yeniden gözden geçirilir
• İyi tanım, emeği okura hissettirmez

Sözlüğü kullanırken bir terimin tanımını tek başına yeterli saymamak iyi bir alışkanlıktır. Tanım, kavramın genel çerçevesini verir; sizin durumunuzdaki ayrıntılar ise ancak ilgili metinler ve resmi kaynaklar üzerinden öğrenilebilir. Sözlük bir başlangıç noktasıdır, bir sonuç değil.

Bir terimi okuyup durmak yerine, ilişkili kavramlara da göz atın. Mirasçılık ile saklı pay, ya da vasiyetname ile tenkis gibi kavramlar birbirini tamamlar. Birini bilmeden diğerini doğru anlamak zordur. Sözlükteki bağlantılı terimler tam da bu yüzden birbirine yakın tutulur.

Son olarak, bir tanım size belirsiz geliyorsa bunu sözlüğün eksiği olarak değil, kavramın kendi karmaşıklığı olarak da düşünebilirsiniz. Böyle durumlarda ilgili yazıları okumak, tanımdan daha çok açıklık kazandırır.

• Tanım genel çerçeve verir, kişisel durumu çözmez
• İlişkili terimleri birlikte okuyun
• Belirsizlik bazen kavramın doğasından gelir

Bir sözlüğün değeri, kaç terim içerdiğinden çok, içerdiği terimlere ne kadar güvenebildiğinizle ölçülür. Hızlı hazırlanmış, kontrol edilmemiş yüz tanım, iyi hazırlanmış on tanımdan daha az işe yarar. Çünkü yanlış bir tanım, hiç tanım olmamasından daha zararlıdır.

Bu yüzden terim sayısını artırmak, maliyeti düşürmenin yolu olarak görülmez. Sözlük, yeni terimler eklenirken mevcut olanların kalitesinden ödün verilmeden büyür. Büyüme hızı bilinçli olarak ölçülü tutulur ve her ekleme aynı üç okumadan geçer.

Okur olarak sizin payınıza düşen, bu emeğin sonucunu sade bir tanım olarak almak. Fiyat etiketi yoktur ama bir bedeli vardır: zaman, dikkat ve tekrar tekrar yapılan kontrol.