Bir sözlük maddesi nasıl yazılır: Terimler Sözlüğü'nün mutfağı

Sözlüğe girecek terimleri biz seçmiyoruz; okurun sorduğu sorular seçiyor. Bir kavram yazılarımızda ikinci kez dipnot gerektirdiğinde ya da okuyucu yazılarında aynı kelimeyi sorduğunda, listemizde bir madde adayına dönüşür. Sözlük Editörümüz Murat Kaya bu adayları haftalık olarak gözden geçirir ve her birine kısa bir not düşer: terim günlük dilde de geçiyor mu, yoksa yalnızca mevzuatta mı yaşıyor, başka bir kavramla karıştırılıyor mu.

Bu ilk eleme, sözlüğü şişirmemek için gereklidir. Her kelimeye madde açarsak okur aradığını bulamaz hale gelir. Bu yüzden önce çekirdek kavramlarla başladık: mirasçılık sıraları, saklı pay, tenkis, ret gibi miras hukukunun omurgasını oluşturan sözcükler. Daha uç ve nadir kullanılan terimler ise ancak bir yazımızda gerçekten ihtiyaç doğduğunda sırayla ekleniyor.

Seçim aşamasında bir kural daha işletiyoruz: aynı anlama gelen iki söyleyiş varsa ikisini de tek maddede topluyoruz ve okuru birinden diğerine yönlendiriyoruz. Böylece aramada farklı kelimeyle gelen okur da aynı sayfaya ulaşıyor.

• Okur sorularından gelen adaylar öncelik alır
• Aynı anlama gelen söyleyişler tek maddede toplanır
• Nadir terimler ancak yazıda ihtiyaç doğarsa eklenir

Bir maddenin taslağını yazarken ilk cümleyi hukuk bilmeyen birine yüksek sesle okuyoruz. Cümle ilk okumada anlaşılmıyorsa baştan yazıyoruz. Amaç, terimi başka bir terimle tanımlamak değil; örneğin 'saklı pay' maddesine 'tenkis hakkına konu olan pay' diye başlamak, okuru iki bilinmeyenin arasında bırakır. Bunun yerine önce olayı anlatıyoruz: miras bırakan her şeyi dilediği kişiye bırakamaz, kanunun bazı yakınlar için ayırdığı bir kısım vardır.

İlk cümleden sonra ikinci cümle terimin kapsamını, üçüncüsü ise sınırını çizer. Bir tanımın neyi içerdiği kadar neyi içermediği de önemlidir. Bu yüzden maddelerin çoğunda 'karıştırılan kavram' diye kısa bir not bulunur. Mirasçılık ile mirasın reddi, vasiyet ile miras sözleşmesi gibi çiftler tam bu notlarda ayrıştırılır.

Taslak aşamasında uzunluk da bilinçli sınırlanır. Bir sözlük maddesi küçük bir makale değildir; okurun iki dakikada aradığını bulup çıkabilmesi gerekir. Daha derin anlatım gerektiren konular için maddenin altına ilgili yazıya giden bir yönlendirme koyuyoruz.

Bazı terimler yalnızca sözcüklerle anlatılınca havada kalır. Pay oranları, sıralı mirasçılık, bölünme gibi kavramlarda Görsel Editörümüz Zeynep Aydın devreye girer. Önce metni okur, sonra kavramın hangi geometrik biçimle en doğru anlatılacağına karar verir: bir daire dilimi, iç içe kutular ya da dallanan bir soy ağacı.

Çizimin metne bağımlı olmaması da bir ölçütümüzdür. Şema tek başına bakıldığında ana fikri vermeli, metin ise ayrıntıyı tamamlamalıdır. Bunu sınamak için taslak şemayı metinsiz birine gösteriyoruz; ne anladığını söylemesini istiyoruz. Anladığı şey bizim anlatmak istediğimizle örtüşmüyorsa şemayı yeniden çiziyoruz.

Renk kullanımı da sade tutulur. Kobalt mavisini yalnızca vurgulanması gereken parçada kullanıyoruz; geri kalan her şey gri ve beyaz tonlarında kalır. Bu, okurun gözünü doğru yere götürür ve sayfanın kalabalıklaşmasını önler.

• Şema, metinsiz de ana fikri vermeli
• Vurgu rengi yalnızca kritik parçada kullanılır

Tanım yazıldıktan sonra madde ikinci bir göze gider. Bir terimi yazan kişi ile kontrol eden kişi aynı olmaz; bu kural basit ama işe yarar, çünkü yazar kendi cümlesindeki boşluğu çoğu zaman göremez. Kontrol sırasında üç soru sorulur: tanım kanundaki kullanımla çelişiyor mu, günlük kullanımla yakın mı, bir okurun yanlış anlayabileceği bir yer var mı.

Hukuki kavramlarda ölçülü olmak zorundayız. Sözlük genel bilgi sunar; bir okurun kendi durumuna dair kesin bir sonuç çıkarmasına yol açacak kesinlikte cümleler kurmamaya özen gösteriyoruz. 'Her durumda' ya da 'asla' gibi mutlaklıklar tanımdan ayıklanır; yerine 'genel olarak' ve 'kural olarak' gibi ölçülü ifadeler girer.

Kontrolden geçen madde, yayımlanmadan önce bağlantılarıyla birlikte son bir kez okunur. İlgili terimlere verilen yönlendirmelerin gerçekten ilgili sayfaya gittiğini, yazımların tutarlı olduğunu ve aynı kavramın başka maddede farklı anlatılmadığını bu aşamada yakalıyoruz.

• Yazan ve kontrol eden kişi farklıdır
• Mutlak ifadeler tanımdan ayıklanır
• Bağlantılar yayından önce tek tek denenir

Bir madde yayımlandığında bitmiş sayılmaz. Okur geri bildirimleri, iletişim formundan gelen sorular ve yeni yazdığımız makaleler eski tanımları yeniden sınar. Bir yazıda kullandığımız bir örnek, sözlükteki tanımla tam örtüşmüyorsa ikisinden birini düzeltiriz. Sözlük, yayının en çok başvurulan parçası olduğu için hatalar burada en pahalıya patlar.

Yeni başlayan bir yayın olarak sözlüğümüz henüz kısa. Bu bir eksiklik gibi görünebilir ama bir avantajı var: her maddeyi tek tek gözden geçirebiliyoruz. İleride madde sayısı arttıkça aynı özeni sürdürebilmek için şimdiden bir düzen oturtmaya çalışıyoruz; her maddenin altında son gözden geçirilme sırası ve sorumlu editör bulunuyor.

Okurlardan en sık gelen istek, bir terimin hangi yazıda geçtiğini görmek. Bunu mümkün olduğunca madde sonlarındaki yönlendirmelerle karşılıyoruz. Aradığınız terimi bulamazsanız iletişim formundan bildirmeniz, bir sonraki gözden geçirme turunda listeye girmesini sağlıyor.

Sözlüğün işi kavramı anlaşılır kılmaktır; kişiye özel bir durumu değerlendirmek onun işi değildir. Bir okur 'saklı pay' maddesini okuyup kendi ailesindeki payı hesaplayamaz, hesaplamaya da çalışmamalıdır. Sözlük size kavramın ne olduğunu ve neden önemli olduğunu gösterir; somut bir uyuşmazlıkta ne yapılacağı ise bireysel hukuki danışmanlığın alanıdır.

Bu sınırı çizmek bizi daha dürüst bir yazıma zorluyor. Bir terimin her ayrıntısını tek maddeye sığdırmaya çalışmıyoruz; okurun ilk anlayışını kuran, sonra daha derin yazılara geçmesine yardım eden bir kapı olmayı hedefliyoruz. İyi bir sözlük maddesi, okuru daha fazla soru sormaya hazır bırakan maddedir.

Bu yüzden maddeleri kısa, ölçülü ve birbirine bağlı tutuyoruz. Bir terimi öğrenen okurun, ona komşu terimlere kolayca geçebilmesi, tek tek tanımları ezberlemesinden daha değerli.

• Sözlük kavramı açıklar, kişiye özel sonuç üretmez
• Derin anlatım için ilgili yazılara yönlendirilir